13. PAULUS EN DE EVANGELISATIE         NAAR HET WESTEN.

Tijdens de restauratiewerken in het Museum voor Schone Kunsten te Gent waren de meeste religieuze schilderijen tijdelijk ondergebracht in de crypte van de St.-Baafskathedraal waar ik dan ook als hulptoezichter werkzaam was. Zo leerde ik de kunsthistoricus Johan kennen die beroepshalve aan de kathedraal verbonden was en meestal aan het loket voor het Lam Gods te vinden was. We hadden een gemeenschappelijke interesse, ja zelfs een bijna obsessie: de geheimen van het Lam Gods ontsluieren. Die zondagnamiddag kwamen we allebei wat vroeger, de LG kapel was nog gesloten. Onmiddelijk kwam Johan bij mij met een grote elektrische lamp in zijn handen.

 

Corry, ik moet je iets zeer belangrijks tonen. Gehaast, bijna lopend ging het richting Vijdtkapel (in feite de oorspronkelijke kapel voor het LG) waar zich een grote gekleurde fotokopie van het LG bevindt. Zenuwachtig vertelde hij mij dat hij een paar dagen geleden hier een oogje in het zeil moest houden terwijl een tv-ploeg uit Oekraïne opnames maakte van het wereldberoemde veelluik. Tot zijn grote verbazing richtten zij hun camera's voornamelijk naar de voorhoofden van de personages op het middenluik. Johan stak de stekker van de lamp in het stopcontact en deed hetzelfde. Ik schrok, want ik had ze nog nooit ontwaard: tekens en letters op het voorhoofd van enkele personages. Later hebben we het er uitgebreid over gehad en we konden die letters en tekens plaatsen in functie van het hoofdthema van het LG, ik zal het er tijdens mijn voordracht grondig over hebben.  Maar toch bleef er een groot raadsel. In de sterke lichtstraal gericht op het voorhoofd van een jood (groep rechts van de fontein, tweede van links achteraan rechtstaand) zagen we een spin, met griezelig duidelijk haar acht pootjes geschilderd.

Corry, wat is volgens jou de symbolische betekenis van een spin?

 

Wel, negatief. Ze staat voor misleiding en listigheid, omdat ze in haar web nietsvermoedende vliegen vangt. Meer nog, ze staat ook voor het boze, gif, nijd en boosheid. Maar wat doet ze hier in hemelsnaam op het voorhoofd van een anonieme jood? Maar we zijn het er nu toch over eens datJan van Eyck, na zijn reis in 1426 naar het Heilig Land in opdracht van Filips de Goede, hoegenaamd niet negatief stond tegenover de joodse religie, integendeel zelfs...

Neen Corry, het is geen anonieme jood met die spin op het voorhoofd, het is niemand minder dan Paulus.

 

Maar hoe weet je dat die figuur Paulus is?

 

Omdat hij naast Petrus staat. Ik ben zeker dat het Petrus betreft, omdat hij huilend staat afgebeeld, hij heeft namelijk diep berouw omdat hij Christus driemaal verloochend heeft. En je weet evengoed als ik dat die twee bijna altijd samen worden afgebeeld.

 

En toch bleven we allebei met grote twijfels zitten. De spin had ons ook in haar web gevangen. Hoe dan ook, het LG wordt nu in het MSK te Gent aan een jarenlange grondige restauratie onderworpen en eveneens wordt ieder detail minutieus onder de loep genomen, letterlijk en figuurlijk. Dan zullen we definitief uitsluitsel krijgen. Betreft het een vlekje, een anomalie bij het schilderen of overschilderen met 8 uitschuivertjes foutief voor pootjes aanzien, of betreft het inderdaad een spin, beladen met een symboliek die de kern van het LG raakt: een christendom met Jeruzalem als centrum. Tijd om de lichtstraal nu eens niet op een spin te richten, maar op de hoofdfiguur van ons verhaal: Saulus van Tarsus, alias Paulus?

Paulus als verrader.

Er is altijd al veel twijfel geweest over de rol van Paulus als grondlegger van het hedendaagse christendom en zijn verhouding tot de Romeinse bezetter. Hij heeft Christus nooit persoonlijk gekend, verkondigde een uitgesproken metafysische visie over Christus en ontdeed het prille christendom van haar meeste joodse ingrediënten (schafte bijvoorbeeld de besnijdenis af, tot woede van de joodse christenen). In 2002 bracht de Nederlandse historicus Thijs Voskuilen in zijn ophefmakend boek "Alias Paulus" een revolutionaire theorie: Paulus was een geheim agent van Rome met als opdracht te infiltreren in de potentieel gevaarlijke volgelingen van Christus om ze getrouw aan het Romeinse gezag te maken. Zelfs als de Romeinen hem tweemaal (te Caesarea en te Rome) in de gevangenis stoppen en hem zelfs ter dood brengen (als Romeins staatsburger wordt hij onthoofd) past dit in het plaatje van de geïnfiltreerde spion. Kwestie van geen argwaan te wekken.

In feite is het controversiële boek een bewerking van zijn doktoraatsthesis in de vorm van een gefingeerde talkshow waarin een gast de traditionele mening van een doorsnee theoloog vertolkt en een andere die van de auteur. Origineel gevonden maar niet zo realistisch, de talkshow (ongeveer 300 pagina's) zou 10 uren duren, aan de andere kant zeer eerlijk en beantwoordend aan de eis van de Griekse dialectiek: de traditioneel ingestelde theoloog komt ruimschoots aan bod en heeft alle kansen die uiterst gewaagde theorieën te ontzenuwen, iets waar m.i. de theoloog, zich alsmaar bozer makend, niet in slaagt. Leuk om lezen, maar het grote publiek hapte niet toe. De aandacht bleef onder professoren, die wel intens reageerden, van warm enthousiasme ("het zit ongelooflijk goed in mekaar - ik ben er diep van onder de indruk" Wim Schippers) tot cynische afwijzing ("geef het boek aan je geheime vijand" Antoon van Hooff). Hoe dan ook, voor het eerst werd het mogelijke verraad van Paulus een volwaardig academisch item. Uiteraard dacht ik bij het lezen dikwijls aan de geschilderde spin, die nu toch een heel klein beetje logischer scheen.

Een heel klein beetje, want tussen 2002 en 1432 (de voltooiing van het LG) ligt toch een groot tijdsverschil, maar misschien toch wel te overbruggen.

 

In tegenstelling tot Paulus, die zichzelf als apostel benoemde, had Barnabas Christus zelf gekend. Rond 42 vergezelde hij Paulus bij zijn missioneringswerk naar Antiochië, hoofdstad van het antieke Syrië. Vervolgens werkten en reisden zij jarenlang samen. Een hevige ruzie maakte aan die samenwerking een einde, daarna werd er niets meer over Barnabas vernomen. Na de definitieve breuk met Barnabas richtte Paulus zijn schreden naar het westen, richting Rome. Wat hij in het westen verkondigde vereenzelvigde men met de ware evangelisatie en vormde de grondslag voor de theologie van de kerk.

In de 16e eeuw doken exemplaren (zowel in het Spaans als in het Italiaans) van het evangelie van Barnabas op. De auteur kende grondig de werken van Dante en de interpretatie van Jezus (een profeet van de ene god) stemt overeen met de islamitische interpretatie hierover. In 1908 verscheen ook in Caïro een Arabische vertaling. Wegens de recente oorsprong werd het werk niet als een apocrief evangelie aanvaard en als een onbelangrijke vervalsing afgewezen. Des te opmerkelijker dat Philip Jenkins (hoogleraar geesteswetenschappen aan de universiteit van Pennsylvania) in zijn baanbrekend werk "het vergeten christendom" (lees mijn vorig artikel) dit werk wel belangrijk vindt. Volgens hem was het reeds in de 15e eeuw (de eeuw van van Eyck dus) in kringen die zich met religie bezighielden bekend en genoot er ruime belangstelling. Volgens Jenkins is het werk geïnspireerd door veel oudere bronnen. Hij specifieert niet welke, maar in de 16e eeuw heeft men het over een apocrief evangelie door Barnabas geschreven. Het kwam echter nooit boven water. In het latere werk heeft men het wel dikwijls over Paulus, die steevast als een verrader wordt bestempeld. Aangezien van Eyck behoorde tot een geheime raad met belangstelling voor esoterisch christendom is het meer dan waarschijnlijk dat hij het standpunt dat Paulus een verrader was maar al te goed kende. De geschilderde spin wordt weer logischer, dat ze zelfs goed past in van Eycks visie zal ik in mijn voordracht trachten aan te tonen.

Rome 715 voor Christus.

Romulus, de stichter en tevens de eerste koning van Rome inspireerde zijn troepen. Plotseling brak er een ongemeen hevig onweer los zoals men het nog nooit had meegemaakt. Het werd pikdonker en er kwam een geheimzinnige dikke mist opzetten. Toen die optrok en het weer klaar werd zat de koning niet meer op zijn troon, hij was spoorloos verdwenen. De senatoren die naast hem hadden gestaan beweerden dat hij ten hemel was gevaren. In de loop van de Romeinse geschiedenis gebeurde het wel eens dat iemand beweerde dat hij in een visioen Romulus had gezien die instructies over het te voeren beleid doorgaf. Het concept van iemand die ten hemel opstijgt om van daaruit via een visioen instructies door te geven behoorde tot de religieuze erfenis van de inwoners van het Romeinse wereldrijk. En laat dat nu juist zijn wat Paulus beweerde. Op zijn reis naar Damascus, hij heette toen nog Saulus, om de christenen te vervolgen kreeg hij een visioen waarin de verrezen Christus hem vroeg waarom hij hem vervolgde. 

Er volgde een plotse bekering en Saulus werd Paulus. Door dit verhaal te vertellen kreeg hij twee troeven in handen: hij werd gretig geloofd door de eerste christenen (aanvankelijk toch, want later stonden de christenen van Jeruzalem hem naar het leven, de Romeinen moesten hem ontzetten), maar ook voor de doorsnee Romeinse burger klonk dit vertrouwd in de oren. En toch klopt er historisch een en ander niet. Er waren toen hoegenaamd geen systematische en georganiseerde vervolgingen van christenen door Romeinen, dit gebeurde pas later. En of er toen reeds een belangrijke gemeenschap te Damascus bestond (er was er wel een te Jeruzalem onder leiding van Jezus' broer Jacobus) is op zijn minst twijfelachtig. En toch zijn de gebeurtenissen op weg naar Damascus van kapitaal belang, want hierdoor werd de wieg gelegd voor het christendom zoals we het nu kennen. Wat is er in werkelijkheid gebeurd en wie waren die zogenaamde christenen in Damascus?

Op weg naar Damascus.

Saulus werd in ongeveer 10 n. Chr. te Tarsus (Cilicië, het huidige Turkije) uit joodse ouders geboren. Om nog onduidelijke redenen verkreeg hij later het Romeinse burgerschap. Als vrome en getrouwe jood was hij een leerling van Gamaliël die aan het hoofd stond van het sanhedrin, de beruchte joods religieuze rechtbank die in een nachtelijke zitting (hoogdringendheid!) Christus voor beoefenen van magie had veroordeeld en overgeleverd aan de Romeinen. Nu zouden we Gamaliël een gevaarlijke fundamentalist noemen, want hij waakte ongenadig over de zuiverheid van de joodse religie. En er was een gevaarlijke kaper op de kust gekomen: een zekere Stefanus bleef maar beweren dat hij in een visioen Christus had aanschouwd gezeten aan de rechterhand van Jehova. Stefanus kreeg steeds meer volgelingen die op een eigenzinnige wijze de thora interpreteerden. Die voor de orthodokse joodse leer uiterst gevaarlijke man moest geëlimineerd worden, Saulus was dan ook aanwezig bij de steniging van Stefanus, de typisch joodse doodstraf. Stefanus' leerlingen bleven de ideeën van hun meester trouw en vluchtten naar Damascus.We kunnen hen bezwaarlijk christenen noemen, want ze waren niet geïnteresseerd in het leven en de leer van Christus. Hun volledige aandacht ging naar de merkawamystiek. Ze geloofden dat door het versterken van het pneumatisch lichaam (een fijnstoffelijk lichaam, niet aan de ziel maar aan de geest gerelateerd) het stoffelijk lichaam kon gemanipuleerd worden met als uiteindelijke bedoeling de vergeestelijking ervan. Christus als metatron (letterlijk: naast de troon van god zetelend) fungeerde als prototype hiervoor. Ook zij wensten uiteindelijk die staat te bereiken. De esoterische, sterk mystiek geladen ideeën van Stefanus' volgelingen moesten de eveneens mystiek ingestelde Saulus sterk hebben aangesproken. En laat het nu juist hem zijn die van de leider van het sanhedrin de opdracht kreeg naar Damascus te trekken om die weerbarstige mystiekers in het joodse gareel te laten lopen. Waarschijnlijk had Gamaliël de bedoeling ze eveneens van magie te beschuldigen zodat ze in een Romeinse  gevangenis zouden belanden.

Saulus was een epilepticus die geregeld buitenlichamelijke ervaringen had. Op weg naar Damascus kreeg hij een dergelijke aanval, viel van zijn paard en bleef een paar dagen blind. Weer tot bewustzijn gekomen verklaarde hij een verblindend licht te hebben gezien en Christus' stem te hebben gehoord: "Saulus, waarom vervolgt gij mij?". Saulus werd verzorgd in het huis van een volgeling van Stefanus. Later zouden zijn begeleiders verklaren dat ze niet het licht hadden gezien, maar wel de stem gehoord. Paulus omarmde de ideeën van het pneumatisch lichaam en de toekomstige vergeestelijking van het stoffelijk lichaam, maar zou er wel zijn eigen interpretatie aan geven. Het christndom was geboren. Nu nog op weg naar Jeruzalem, maar eerst drie jaren afzondering in Arabië om zijn plan grondig voor te bereiden. 

De leer van Paulus

Paulus heeft niet de minste interesse in leven en leer van Christus. Zijn leer is volledig eschatologisch, naar de eindtijd gericht. Het eeuwige nu, zo poëtisch verwoord in het Thomasevangelie en opgevat als het overbruggen van tegenstellingen, wordt bij Paulus uitgehold en vervangen door loutere hoop op en geloof in een toekomstig gebeuren: de wederkomst van Christus. De mens leeft nu tussen de tijden van opstanding en wederkomst van Christus. En toch is de huidige tijd een heilstijd, want door het onvoorwaardelijk geloof in Christus kan men de dood overwinnen: "dood waar is uw angel?". Doch die kosmische overwinning wordt in het heden niet gerealiseerd, dit gebeurt pas bij de wederkomst, dan krijgt de oprecht gelovige mens burgerschap in het nieuwe rijk waar geen verval en dood meer zal bestaan. Bij Paulus vinden we geen scheiding tussen sterfelijk lichaam en onsterfelijke ziel, maar de eenheid tussen beiden wordt in de toekomst geprojecteerd. Alle heil ligt dus in het geloof, door de heilige geest aangereikt als een zich gehoorzaam buigen voor de goddelijke openbaring. Geen plaats voor spirituele ervaringen, wel een beetje vreemd, want Paulus beweerde zelf van die mystieke ervaringen te hebben gehad (kom ik gedeeltelijk in een volgend artiken op terug). Het is een understatement van jewelste te beweren dat de uitlatingen van Paulus vrouwonvriendelijk zijn. Hij heeft een neurotische afkeer van seksualiteit en ziet het huwelijk als een soort compromis als men toch geen weerstand kan bieden aan de verachtelijke seks. Het ideaal is ongehuwd te blijven om zich geheel aan de dienst van Christus te kunnen wijden. Het zal van de volgende pauskeuze afhangen of we in de nieuwe evangelisatie die wel enge visie opnieuw zullen moeten aanhoren. Ik hoop van niet, maar ik vrees van wel.

 

 

 

Tekst: Corry Geijsen.                                              Illustraties: Patrick Coucke