September 2014—Sint Petersburg. In de wachtzaal van de luchthaven was ik aan het dromen over ons 

prachtige reis die we spijtig genoeg achter de rug hadden: een grondige verkenning van het prachtige Moskou en het onvolprezen Sint-Petersburg en de unieke cruise op onder meer de Wolga.                       

Bij het openen van de gordijntjes in onze kajuit zag je bijvoorbeeld één van die typische Russische dorpjes langzaam voorbij schuiven, met hun vergulde koepel van een orthodox kerkje leken ze zo uit een sprookjesboek gestapt te zijn. Plots werd ik uit mijn dromerijen gehaald door de afscheidswoorden van ons perfect Nederlands pratende gidse Mila. Na het gebruikelijke afscheid kwam een soort smeekbede:   willen jullie a.u.b. aan jullie kennissen en vrienden melden dat het Russische volk het met alles goed voorheeft, want vanaf de 15de eeuw kunnen wij blijkbaar niets meer goed doen, op bijna alles oefent het westen kritiek uit, vooral nu ook. Dit ga ik in dit dubbel artikel juist niet doen, wel ga ik trachten historisch (deel 1) en religieus (deel 2) te peilen naar die geheimzinnige en dikwijls gesloten Russische ziel, als een poging tot dialoog en hierbij een bescheiden steentje trachten bij te dragen tot het vermijden dat een nakende nieuwe koude oorlog warm wordt. In Rusland is veel niet wat het lijkt te zijn. Twee voorbeelden: De metro’s in Moskou waren het paradepaardje van het communistisch regime, met hun imposante beelden, prachtige schilderijen en verbluffende verlichting vormen zij inderdaad een uniek esthetisch geheel. Maar onlangs ontdekte men hieronder een even groot alternatief en tot nu toe ongekend metronet. Men veronderstelt dat de communisten die lieten aanleggen om te kunnen vluchten tijdens een gevreesde contrarevolutie, of had het een nog fantastischer, ons totaal onbekende bestemming?  

Op de Neva te Sint-Petersburg dobbert de kruiser Aurora, nu een drijvend museum met matroosjes in de originele klederdracht.  Lijkt allemaal vredig, maar vanaf dit schip werd het eerste schot gelost waarmee de beruchte oktoberrevolutie  begon. Door die revolutie werd de laatste tsaar (Nicolaas 2) aan de deur gezet en startte het bolsjewistisch regime. Jaja, dat weten we wel zult u mopperen, dat behoort nu eenmaal tot de parate kennis van iedereen die zelfs het summierste geschiedenisonderricht  heeft gekre-gen. Welnu, we zijn met z’n allen mis (ik inbegrepen).  De oktoberrevolutie van 1917 richtte zich tegen de burgerlijke regering van Kerensky (waarschijnlijk zou het naar een democratische staatsvorm zijn geëvolueerd) en de tsaar had toen reeds troonsafstand gedaan. Mila verwonderde er zich sterk over dat de meeste westerlingen dit niet weten. Het staat nochtans allemaal juist vermeld in (bijna!) alle geschie-denisboeken. Gaat het hier louter om historische slordigheid of vergeetachtigheid van leerkrachten, hebben wij het bijna allemaal foutief geïnterpreteerd of is hier sprake van doelbewuste desinformatie? 

De dubbele adelaar doet zijn intrede.

Tijdens de eerste kennismaking met Moskou per bus moest ik wegens de talrijke prachtige gebouwen aan Rome denken, later niet ten onrechte zou blijken. Alom tegenwoordig was het nationaal symbool van Rusland, de dubbele adelaar. Iets waar Mila blijkbaar zeer fier op was.

Door de spreekwoordelijke verkeerschaos in Moskou kon ik de details van die adelaar goed opmerken: in de ene klauw een scepter, in de andere een wereldbol. De symboliek hiervan spreekt voor zichzelf. (ook de Habsburgers hadden diezelfde adelaar als symbool). Aan een officieel gebouw (iets van defensie) was die adelaar gekoppeld aan de hamer en de sikkel. Over dit alles moest ik het fijne weten. Mila had gelijk, de 15de eeuw was me het eeuwtje wel. In 1453 ging een siddering van uiterste walging doorheen de christelijke wereld: Constantinopel, hoofdstad van het Byzantijnse Rijk (in feite de voortzetting van het Oost-Romeinse Rijk) werd door de Turken veroverd. Dit leek het definitieve einde van een keizerrijk op Romeinse leest geschoeid en als klap op de vuurpijl door toedoen van moslims. Maar als de nood het hoogst is komt een onverwachte verlossing. Deze maal kwam de redding van een verlossende engel in de gedaante van Sophia, het nichtje van de laatste keizer (maar enkel in naam) van Constantinopel:  Andreas Palaealogus.                                                                  

Zij was namelijk gehuwd met Ivan 3 de Grote (neen, niet de verschrikkelijke, dit was zijn kleinzoon), grootvorst van Moskou. Zij kon haar man overtuigen (de echte geschiedenis wordt door vrouwen geschreven) van Moskou het derde Rome te maken (na Rome en Constanti-nopel). De Byzantijnse keizerstitel (tsaar) werd door hem overgenomen en de tweekoppige adelaar der Byzantijnse keizers kwam aldus in het Russische wapen terecht. Vanaf dan regeerde de tsaar als de vertegenwoordiger van god over Rusland. Vanaf de oudheid had die tweekoppige adelaar een bijzondere religieuze, zelfs esoterische betekenis: symbool van de zege van het goede over het kwade, symbool van de zonnegod of van personen die lichamelijk ten hemel werden opgenomen (metatrons dus) zoals de profeet Elia bij de joden en Christus bij de christenen. 

Tevens staat hij voor de 33ste inwijdingsgraad bij de vrijmetselarij. Hoe dan ook, vanaf Ivan 3 breidde het Russische Rijk zich via veroveringen in zowel Europa als Azië uit tot een Euraziatisch keizerrijk om “u” tegen te zeggen.           Catharina de Grote had zelfs heel concrete plannen om Constantinopel te veroveren.  En daar wringt nu het huidig Russisch schoentje. Tegen het huidige, territoriaal fel ingekrompen Rusland na de val van het communisme, kan de Rus enkel “je” zeggen. En veel, zeer veel liever zou hij opnieuw “u” zeggen. De weemoed en de hunkering naar de enorme uitgestrektheid van het vroegere Russische rijk (zowel onder de tsaren als onder het overkoepelend communisme) vormt nu één van de belangrijkste eigenschappen van die veelbesproken Russische ziel. En Poetin beantwoordt handig aan die hunkering. Maar eerst verschenen de hamer en de sikkel.  

De hamer en de sikkel doen hun intrede.

 In ware kamikazestijl scheerden we per autocar   door het armtierige Goritsi naar het oudste klooster van Rusland (Kirillo). Voor de meestal houten huisjes stapelde zich soms metershoge afval op, bijna geen bloemen of groenten maar overwoekerend onkruid in de tuintjes. Mila vertelde ons dat vele huisjes nog geen elektriciteit of watervoorziening hadden. En plots ontwaarden we in het midden van het dorpsplein een standbeeld van Lenin. In dit miserabel dorpje waar de tijd leek stilgestaan te hebben aanbad men Lenin blijkbaar nog als een soort messiasfiguur. In juni 1917 denderde vanuit Zürich een geblindeerde trein naar Petrograd (toen noemde Sint-Petersburg zo) op weg naar de februarirevolutie. Met toestemming van de Kaiser en een dilpomatenstatus op zak vervoerde die trein Lenin en zijn kompanen.

De officiële versie van de academische historici luidt dat de Duitsers hoopten dat Lenin, eenmaal aan de macht (van die macht waren de Duitsers blijkbaar overtuigd) een einde zou maken aan de “groote oorlog” met Duitsland. Hetgeen inderdaad prompt gebeurde. 

Maar ontwerpers van complottheorieën zullen u, de dialectiek van Hegel plagiërend, een totaal ander verhaal vertellen: doelbewust werd hier een groot gedeelte van de hedendaagse geschiedenis geprogrammeerd. Het communisme zou als these automatisch het geweld van fascisme en nationaal - socialisme oproepen om als synthese te eindigen in de nieuwe wereldorde waar een minderheid van geprivilegieerde genadeloos over een  reusachtig grote verpauperde massa zullen heersen. Aan die nieuwe wereldorde moest ik toch eventjes denken toen we voorbij een drietal bijna afgewerkte flatgebouwen reden. Deze driehonderddertig meters hoge mastodonten, met daartussen een toren van 500 meters, slingeren zich in futuristische bouwstijl, alsof ze de wetten van zwaartekracht uitdagen, bijna als raketten in de hoogte. Kostprijs per vierkante meter als je hier een appartement wilt kopen: 26.000 €. Dit gedrocht voor de nieuwe rijken noemt men dan ook smalend “het nieuwe Moskou”. Lenin was lid van de Bond der Communisten, vroeger de Bond der Rechtvaardigen, toen één der weinige nog bestaande loten aan de stam der echte Illuminatie uit de 16de en 17de eeuw. Doelstellingen: afschaffen van het gezin, opvoeding kinderen onder leiding centraal gezag, strijd tegen religie en nationalisme. Later zal de wrede maar conservatieve dictator Stalin de meeste van die doelstellingen terugdraaien. Eenmaal aan de macht werd de dubbele adelaar door de bolsjewisten vervangen door de hamer en de sikkel, symbool voor respectievelijk de arbeiders– en de boerenstand die ze wilden verenigen. Adieu esoterische symboliek zal je opperen. Verkeerd, want het communisme voerde ook de vijfpuntige ster of het pentagram in als hun symbool, maar dan wel zonder zichtbaarheid van de omtrek van de binnenste regelmatige vijfhoek. Het pentagram is het occult symbool bij uitstek. Geheel in de lijn  van de Illuminati wou Lenin zijn heilsstaat over heel Europa uitbreiden, maar zijn rode leger werd in 1920 te Polen verslagen.  Maar hoe stond nu de gemiddelde Rus in de loop der jaren tegenover het communisme? Een gedeeltelijke oplossing van die vraag vinden we op een uiterst imposant kerkhof te Moskou. 

Een kerkhof als spiegel voor de Russische ziel.

Novodevichy is de meest prestigieuze begraafplaats in Rusland. Het heeft niet die naargeestige sfeer van een dodenakker, maar eerder de luchtige van een prachtig uitgestrekt park als decor voor een openluchtmuseum van beelden. Die uiterst expressieve beelden zijn bijna levende getuigen van de sympathieën van de doorsnee Rus. Beperken we ons tot geschiedenis (ook artiesten en filmsterren vonden er hun laatste rustplaats). Van Stalin ontwaren we enkel slachtoffers van zijn wrede terreur. 

Nikita Chroesjtsjov wordt er wel de nodige eer bewezen. De huidige generatie heeft blijkbaar heimwee naar en leider die in het begin der zestiger jaren van de vorige eeuw één der leden was, samen met paus Johannes 23 en president Kennedy, van het triumviraat dat toen de wereld beheerste. Een volwaardig lid dat ernstig genomen en waar naar geluisterd werd. De oudere generatie die hem nog kende heeft heimwee naar een maatschappijvorm waar (bijna!) iedereen gelijk was. Hij had inderdaad de door Lenin ingestelde dictatuur van het proletariaat (als voorfase van de klasseloze maatschappij) afgeschaft. Maar zijn opvatting van de communistische heilstaat was louter rationeel, hij liet zelfs de ideaal geachte economische relaties van producent (uiteraard binnen het kader van de planmatige economie) naar consument door wiskundigen berekenen. Door dit totale gebrek aan religieuze, metafysische grondslag kon hij niet tot de diepere lagen van de  Russische ziel doordringen. Dat deed Boris Jeltsin wel. Achter de ruwe barst van een drankorgel dat soms agressief uit de hoek kwam, schuilde een gouden hart, want hij schonk de Rus wat hij het diepst in zijn hart wenste: de volledige godsdienstvrijheid. Zijn grafmonument in de vorm van een grote blauwe  zeegolf is dan ook het meest indrukwekkende van dit kerkhof. De weemoedig-romantische aard van de Russische ziel, zo kenmerkend voor de Russische literatuur, wordt op een ontroerende manier weerspiegeld door het beeld van een bevalling, fragiel jong meisje: de overleden vrouw van Gorbatsjov: Raisa. Zij overleed in september 1999 in Duitsland op 67-jarige leeftijd aan leukemie. Het beeld dat op televisie getoond werd van de door verdriet overmande Gorbatsjov die zijn dode vrouw een laatste zoen gaf was dan ook hartverscheurend. De hyper romantische weduwnaar wou zich zijn geliefd vrouwtje als een jeugdig meisje blijven herinneren en van zijn Russische medebroeders, die hij ook een communisme met een menselijk gelaat wou schenken, verlangde hij hetzelfde.  Vandaar dit jeugdig beeld als grafmonument. 

Zullen de dubbele adelaar en de hamer en de sikkel zich verenigen?

Om zijn ideeënwereld goed te begrijpen is de intense vriendschap van Poetin met Aleksandr Doegin, socioloog aan de universiteit van Moskou, van groot belang. In zijn politiek tracht hij immers grotendeels de wel zeer excentrieke opvattingen van Doegin te volgen. Op internet kun je een uitgebreid interview met Doegin lezen of trachten te lezen, want het is een allegaartje van pseudo-diepzinnige historische bespiegelingen waarin voornamelijk gescholden wordt naar de westerse decadentie, de islam en oosterse religies. Om boven die rotzooi (althans in de ogen van Doegin) uit te stijgen werkte hij een vierde politieke theorie uit, en opnieuw volgt een uiterst verwarrende  

uiteenzetting doorspekt met uit hun verband gerukte filosofische terminologie uit te stijgen werkte hij een vierde politieke theorie uit, en opnieuw volgt een uiterst verwarrende uiteenzetting doorspekt met uit hun verband gerukte filosofische terminologie  (insiders beweren dat hij veel van Heidegger gepikt heeft) en waar ook regelmatig het begrip “nieuwe wereldorde” opduikt. Hiervoor is natuurlijk iemand nodig die de touwtjes sterk in handen heeft om Rusland naar zijn vroegere glorie op te tillen. Dit klinkt Poetin uiteraard als verleidelijke muziek in de oren. Veelbetekenend echter is dat Doegin stichter is van de Nationaal Bolsjewistische Partij.                                                             En plots begreep ik de verbinding van de dubbele adelaar met de hamer en de sikkel op een militair gebouw in Moskou. Die adelaar verwijst naar het nationaal aspect en de hamer en de sikkel naar de (althans oorspronkelijke) internationale verzuchtingen van het bolsjewisme. Laat ons hopen dat Poetin zich niet volledig laat inpalmen door het vreemde gedachtengoed van zijn vriend, want ooit heeft iemand het internationaal georiënteerde socialisme vervangen door een nationaal socialisme en dat is de wereld niet goed bekomen.

 

Tekst: Corry Geijsen                wordt vervolgd.                                        Illustraties: Patrick Coucke