Rusland en religie

Na jarenlange indoctrinatie door school, kerk en media heb ik totaal ten onrechte het begrip Kremlin geassocieerd met het hol van de duivel. Meer nog, in de vijftiger jaren van de vorige eeuw kon men na de mis in de kerk blijven bidden voor de bekering van Rusland, lees maar het verdrijven van satan uit zijn vesting (Kremlin betekend trouwens vesting).

Toen we door de ingangspoort van het Kremlin slenterden vertelde Mila ons dat eertijds onwelkome indringers werden verrast door een plots uit de muren neerstortend ijzeren hekken en dito staven zich aaneensloten zodat indringers als ratten in de val zaten en sadistisch konden worden afgemaakt. Een geschikte toegangspoort tot het rijk van het kwaad, dacht ik maar. Groot was dan ook ons verbazing dat we binnenin, een lieflijke en grote stad in de stad Moskou aantroffen, met prachtige gebouwen en uitgestrekte parken. Inderdaad, het Kremlin in Moskou is in feite een uitgebreide versterkte stadskern waaraan men vanaf de 12 de eeuw is beginnen bouwen met een omwallingsmuur van 2,2 km. Nog groter was onze verbazing toen we rondom het Kathedralenplein 4 kerken zagen die in pracht met mekaar konden wedijveren. Ja, ik noem ze: de kathedraal van de aartsengel, de verkondigingskathe-draal, Maria-Hemelvaartkathedraal en de kathedraal van de twaalf apostelen.  2 kloosters werden door de communisten gesloopt. Dit bewijst overduidelijk dat politiek en religie van oudsher in Rusland innig verbonden waren. In feite begon het in 988 toen de grootvorst Vladimir van Kiëv, na zijn rijk west-waarts te hebben uitgebreid, zich liet dopen en huwde met de zuster van de Byzantijnse keizer Basilius 2 (een beetje een gelijkaardige geschiedenis zoals bij Iwan 3, maar dan met religieuze implicaties) en vanuit Byzantium zijn volk liet kerstenen. Hij wordt in Rusland dan ook als heilige vereerd. De religieuze roots van Rusland liggen dus in Oekraïne dat ook wel eens oerrusland wordt genoemd. Veel van hetgeen zich nu gewelddadig in die streek afspeelt is dan ook te begrijpen. Maar begrijpen is nog niet goedkeuren. 

Op zielsreis in de Russisch Orthodoxe kerken.

Toen de Russische ziel zich met haar van nature uit mystieke ingesteldheid bevrijdde van het beklemmende harnas van het communisme zocht het naar de geschikte plaatsen om haar reis naar hogere sferen te kunnen aanvangen en massaal vond men die in de Russisch-orthodoxe kerken die opnieuw werden opengesteld. En met een beetje inlevingsvermogen (voor sommigen misschien veel) kun je een eindje mee op weg naar bovenaardse hemelse gebieden bij het betreden van een  dergelijke kerk. We hebben er talloze bewonderd en op twee uitzonderingen na (ik vermeld ze wel) kwam ik in de ban van hun betovering door me onder meer te laten meeslepen door het ontroerend meerstemmig 

 zingen van de gelovigen of door me te laten overweldigen door de talloze iconen met hun bedwelmende schoonheid die niet van deze aarde lijkt. Het absolute hoogtepunt was ongetwijfeld de Opstandingskerk te Sint-Petersburg, opgetrokken op de plaats waar tsaar Alexander 2 op 13 maart 1881 door een bomaanslag het leven liet. Nemen we eens een kijkje in het interieur van een Russisch-orthodoxe kerk. De iconostase samengesteld uit iconen schermt de altaar-ruimte af van de gelovigen en trekt onmiddellijk onze aandacht. Ze bestaat uit een theologisch goed doordachte opstelling van vijf rijen van iconen. De bovenste bijvoorbeeld toont ons de patriarchen of aartsvaders. De onderste rij is de interessantste, vooral de iconen naast de deur met links de afbeelding van Maria en rechts die van de verheerlijkte Christus of Christus Pantokrator die zal heersen op het einde der tijden vanuit het nedergedaalde Jeruzalem. De deur geeft toegang tot het allerheiligste met het altaar dat enkel door de priester, diaken en altaardienaar mag worden betreden. Eenmaal per dienst wordt die deur geopend met de bedoeling dat de gelovige de hemel kan aanschouwen. Iconen zijn in feite, hoe prachtig ook, geen kunstobjecten maar bedoeld om de gelovige ook hier in contact met de hemel te brengen, hem geestelijk op te tillen naar hogere sferen. Dit gebeurt door een nederige maar hoopvolle blik te werpen in de ogen van de heilige die op de icoon is afgebeeld. Geen esthetisch genoegen dus, maar loutere mystieke eenwording. Door de vochtige achtergrond van het beschilderde oppervlak (in feite een fresco) heeft de schilder niet veel tijd om zijn religieus werk af te maken. Hij bereidt zich wekenlang voor door te vasten, zich seksueel te onthouden en te mediteren om zo in de juiste bewustzijnstoestand te geraken. Door de nadruk te leggen op de hemel als een geestelijk bereikbare transcendente realiteit en niet een lijdende maar een leidende Christus te tonen komt de liturgie van de Russisch-orthodoxe kerk heel dicht in de buurt van het esoterisch christendom. Bij ons boden enkel de romaanse kerken de illusie zich in de hemel te bevinden, de gotische verticaliteit erna is slechts een allegorische verwijzing naar de hemel. Ook de kerkdienst is sterk verschillend van de onze. Ze duurt zeer lang, wordt rechtstaand bijgewoond (enkel zieken en ouderen mogen zitten) en iedereen (dus ook nieuwsgierige toeristen) mag tussen de gelovigen lopen, men moet enkel het nodige respect tonen, vrouwen moeten bijvoorbeeld hun hoofd bedekken. Van de medereizigers hoorde ik dikwijls de opmerking: bij ons lopen de kerken leeg, hier lopen ze vol. 

Dieren en de Russische ziel. 

Kirillo-Belosersky is één van de oudste kloosters in Rusland. Het is vandaag nog steeds een belangrijk bedevaartsoord. Ivan de Verschrikkelijke bezocht eens het klooster en kwam te laat voor het avondmaal. De abt weigerde hem eten te geven waarop Ivan: “Ben je dan niet bang voor jouw tsaar?”                        

Stamelend antwoordde  de abt: “jawel, maar ik heb nog meer angst voor God”. Ivan vertrok met een lege maag. Zijn laatste levensdagen keerde Ivan er terug om er te bidden om vergiffenis voor zijn sadistische wandaden. Door de sacrale sfeer die er nog steeds bijna tastbaar hangt, boezemt het complex nog steeds eerbied in. In een kloosterzaal keken middeleeuwse beelden van heiligen ons vermanend aan. De plaatselijke gidse sprak vloeiend Nederlands en het was muisstil. Toen gebeurde iets totaal onverwachts waarbij iedereen zijn adem inhield: een grote loslopende zwarte hond trad onbevreesd de zaal binnen. Mijn fantasie sloeg op hol en ik meende in de hond de geest van Ivan te herkennen. Maar de gidse gaf ongestoord kalm haar uitleg verder, aaide eventjes het zwarte beest dat rustig de gewijde zaal verliet, ons onbegrijpend aanstarend dat we bang voor hem waren. De geschiedenis van Rusland is in bloed gedrenkt, maar een diep gekoesterde liefde voor dieren vormt een belangrijke eigenschap van de Russische ziel. Loslopende honden tref je overal aan in Rusland, nooit heb ik enige agressie gemerkt bij de dieren.   

Mijn slecht humeur was in het park van Jaroslavl wellicht aan de gutsende regen te wijten, want ik kon het naar het schijnt unieke uitzicht op de Wolga niet appreciëren. We stonden aan het beeld van een beer en Mila gaf ons tergend langzaam, al wou ze ons als een sjamane inwijden in het element water, de volgende uitleg: de christelijke vorst Jaroslavl de Wijze wist de lokale bewoners aan zich te onderwerpen door met een bijl de beer te doden die zij als een god vereerden. Ze bekeerden zich prompt tot het christendom.     Ik kon geen eerbied of begrip opbrengen voor een stelletje kinkels die zich door een agressieve berendoder lieten overtuigen. Mijn medelijden ging uit naar de beer. De kerk die we bezochten was van recente datum en de bouw ervan werd door een rijke Rus gefinancierd als dank voor een blijkbaar miraculeuze genezing. Voor de eerste maal liet het interieur me onverschillig, de iconen misten hun mystieke uitstraling, de betovering was verbroken. Bij het naar buiten slenteren bekeek ik nog even het berenbeeld en opnieuw sloeg mijn fantasie op hol.

Zou het vereren, zelfs het aanbidden van dieren niet de diepste laag aanboren van de Russische ziel, nu embryonaal slapende onder de christelijke lagen? Ik wou terugkeren naar dit berenbeeld, maar dan bij droog weer, s’ nachts bij een heldere sterrenhemel en bij volle maan, deelnemend aan geheime rituelen voor de mythische beer. 

Het geheim van tsaar Nicolaas 2.

Tsaar Peter de Grote verkocht zijn Russische ziel aan de technische en architectonische verleidingen van het westen. Hij wilde zijn vaderland maximaal blootstellen aan westerse invloeden. Zo liet hij te Sint-Petersburg rond 1720 de beroemde Petrus en Pauluskathedraal bouwen als een mengeling van westerse barok en traditionele Russisch-orthodoxe stijl. Het is echter noch het een noch het andere geworden: een hybride constructie die me hoegenaamd niet kon bekoren. Maar de grootste ontgoocheling was het familiegraf van tsaar Nicolaas 2. Maar eerst even kort de feiten op een rijtje.                                              In 1918 werd te Jekarerinburg, een stadje diep verscholen in het Oeralgebergte, de tsaar Nicolaas 2 en zijn gezin (vrouw Alexandra en vijf kinderen) door de lokale bolsjewieken met geweren en messteken geëxecuteerd. Hun lichamen werden in een mijnschacht geworpen en met ongebluste kalk overgoten.  Afgaande op aanwijzingen die één der moordenaars op zijn sterfbed gaf, vond men in 1991 de botresten van Nicolaas, zijn vrouw en drie kinderen (Olga, Tatiana en Maria). DNA-onderzoek bevestigde dat ze van de Romanovs waren. In 1998 werden tsaar, vrouw en 3 kinderen in een grootse en zeer plechtige kerkdienst herbegraven, in bijzijn van o.a. Boris Jeltsin. In 2007 werden de botresten van de 2 overige kinderen gevonden (Alexis en Anastasia) en ook hier waren de DNA-testen positief. Mijn vrouw en ik herinnerden ons de herbegrafenis die we op TV volgden nog zeer goed en vroegen ons af hoe die nieuwe adoratie van de laatste tsaarfamilie zich zou vertalen in hun praalgraf: bombastisch of esthetisch verantwoord.

Groot was dan  onze verwondering dat we geen dergelijk praalgraf vonden. Mila leidde ons naar de Catharinakapel naast de kerkingang met allerlei uitgebreide informatie over die martelares en niets over de graven van de tsarenfamilie die zich inderdaad in de muur van die kapel bevonden, bijna onmerk-baar, juist niet verwaarloosd en met summiere informatie in het Russisch. Mila ontweek vragen hier-omtrent en loodste ons naar andere en ditmaal wel imposante praalgraven van tsaren (o.a. Peter de Grote, Alexander 2, ….). Mijn vrouw en ik zonderden ons af van de groep en namen op een bankje plaats, en wachtten af, want die wereldberoemde kerk wordt platgelopen door groepjes toeristen. En telkens waren we getuige van het zich herhalende stramien: het bijna negeren door de gids van het graf van de laatste tsarenfamilie en onmiddellijk de aandacht afleiden naar andere graven. Hier klopte iets niet. Des te bevreemdender omdat Nicolaas 2 door de Russisch-orthodoxe kerk heilig werd verklaard. Zoals dikwijls: in Rusland is veel niet zoals het lijkt te zijn. Thuis gekomen vond ik geen bevestigende uitleg in historische werken, wel las ik op internet een artikel van een Nederlandse journalist die stelde dat die kerk niet gelooft dat de tsaar door communisten werd vermoord, ze houden halsstarrig vast dat de gehele familie omkwam door een joods complot, ook gelooft de Russisch-orthodoxe kerk niet in de uitgevoerde en positief bevonden DNA-test. Men wacht tot er een mirakel geschiedt in de nabijheid van het graf, dan zou men het de nodige eer bewijzen. Zou kunnen. Wie heeft hier een andere verklaring voor? 

Vladimir Poetin     een ondoorgrondelijke Russische ziel.

Als een hedendaagse Paulus maakte Poetin met zijn leidinggevende functie in de KGB de christenen het leven moeilijk door ze op zwarte lijsten te plaatsen. Na de ineenstorting van de Sovjetunie zag hij ergens het licht, bekeerde zich tot de Russisch-orthodoxe kerk die hij het Grote Wonder noemde. Nu leidt hij als een overtuigd, ja zelfs fundamentalistisch orthodox christen het nieuwe Rusland. Sommige sceptici beweren dat Paulus’ bekering fake was en in feite Romeinse belangen diende (zie één van mijn vorige artikelen), en nu beweren kwatongen dat Poetins moeder hem die bekering opdrong met de waarschuwing dat hij enkel als overtuigd christen het Russisch volk zou kunnen overtuigen. En inderdaad, hij profileert zich als een ware mysticus die steevast gelooft in het heilige Rusland (uiteraard het Euraziatisch rijk van voor 1991), een superieur land dat de rest van de wereld kan zuiveren.

Oorspronkelijk kwam zijn ideaal zelfs heel dicht in de buurt van een theocratie: een staatsvorm waarbij de politieke macht rechtstreeks van god afgeleid wordt. Bij ons is het geleden van de tempeliers dat een dergelijk droombeeld gekoesterd werd. Hoe dan ook, ik zag hem onlangs op tv bij besprekingen over een eventuele vrede in Oekraïne: we zagen een gelaat zonder enige emotie of belangstelling. 

Bij hem raadde ik twee mogelijkheden: ofwel was hij overtuigd dat zijn verzwegen, geheime bedoeling-en wel zouden waargemaakt worden, ofwel geloofde hij dat god zijn geliefde Rusland wel naar de over-winning zou leiden. Een ondoorgrondelijke ziel. Die ondoorgrondelijkheid lijkt mij het hoofdbestand-deel van de Russische ziel.

 

 

Tekst: Corry Geijsen.                                                                           Illustratie: Patrick Coucke