3. De verborgen agenda van                   Keizer Karel (2/2)

deel 2: EEN KERK ONTHULT HAAR GEHEIMEN

 

“Veni, vidi, Deus vicit” (ik kwam, ik zag en God overwon) sprak Karel 5 triomfantelijk op de avond van 24 april 1547. Hij had die dag niet de Rubicon overgestoken zoals Caesar, maar wel de Elbe om in de slag van Muhlberg de protestanten verpletterend te verslaan. Die laatsten dreigden immers de hegemonie over Het Heilige Roomse Rijk van de Duitse Natie te bekomen en dat zinde onze Karel niet. Die voor de Europese geschiedenis inderdaad belangrijke overwinning liet hij vereeuwigen door de Venetiaanse schilder Titiaan en zo ontstond het wereldberoemde “ruiterportret van Karel 5” (1548 – Prado).

Te paard troont hij in volle wapenuitrusting waarvan alles historisch klopt met uitzondering van de lange lans. Hiermee zou hij de beslissende veldslag alleen maar gestoord hebben, meer nog, hij zou zich hopeloos belachelijk gemaakt hebben, want die lans dateerde uit de Oud- Romeinse tijd. Dit wapen is namelijk de beruchte ‘heilige lans’ waarmee de Romeinse centurio Longinus de zijde van Christus doorboorde. Identiek dezelfde lans vinden we bijvoorbeeld, maar dan in de juiste historische context afgebeeld op de calvarietriptiek van Justus van Gent in de crypte van de St.-Baafskathedraal. Op dit schilderij uit de 15deeeuw keren we nog later terug. Karel wou namelijk zichzelf profileren als een christelijke ridder van een hogere orde. Maar er is meer. De afgebeelde lans is tevens een esoterisch knipoogje naar de ingewijden, ze verwijst namelijk naar het heilige bloed als Sang Real, de bloodline als afstamming van Christus. Zoals we in een vorig artikel vermeldden moest na  de sacco van Roma de lans in handen komen van de Habsburgers, sindsdien werd ze de belangrijkste relikwie van de rijkschat. Veel later zou Hitler de heilige lans uit het Hofburg Museum ontvreemden omdat hij de mythe geloofde dat die lans aan de eigenaar de macht over de wereld zou bezorgen. Op de dag dat de Amerikaanse luitenant William Horn de lans opnieuw in handen kreeg pleegde Hitler te Berlijn in zijn bunker zelfmoord.

Maar terug naar keizer Karel. Zijn ouders, Filips de Schone en Johanna van Castilië huwden in 1496 in de Sint-Gummariskerk te Lier. Ik redeneerde als volgt: als Karel door zijn geboorte als Habsburger inderdaad voorbestemd was om een verregaande religieuze vernieuwing in te luiden, ja zelfs een nieuw christendom te stichten, moet van die voorbestemdheid toch iets, hoe miniem ook, in die kerk te vinden zijn.

Mijn bezoek aan de Sint-Gummariskerk overtrof mijn stoutste verwachtingen.

Een kerk vol verrassingen

De Gentse St.-Baafskathedraal en de Sint-Gummaruskerk te Lier hebben heel wat gemeenschappelijk. Beide zijn ze pareltjes van de Brabantse gothiek, beide zijn ze gewijd aan een heilige die een belangrijke rol speelde in de kerstening van onze streken: Bavo en Gummarus. De kerk herbergt ook objecten en kunstwerken met een belangrijke esoterische betekenis, zoals een kopie van de lijkwade van Turijn (1515), daterend van voor de brand van 1532 (kapel van het huis van Savoie te Chambéry in Frankrijk)waarbij de oorspronkelijke lijkwade ernstige schade opliep en bepaalde details verloren gingen. Pas in 1578 kwam die lijkwade in Turijn terecht. De kopie werd aan Lier geschonken door Margareta van Oostenrijk, de tante van…keizer Karel.

Zoals steeds bij het binnentreden in een gotische kerk had ik het gevoel in een wereld buiten de tijd te treden, waarin de gewijde stilte bijna tastbaar wordt.

-          Kan ik jullie van dienst zijn ?

Het klikte onmiddellijk tussen de gids van de vrienden van de Sint-Gummaruskerk, mijn vrouw en mij. Hij was zo vriendelijk ons een grondige rondleiding te geven. Ik beperk me hier tot die punten die in verband staan met het huwelijk van de ouders van keizer Karel. De vrienden van de kerk hebben een tekstmap uitgegeven: “De religieusartistieke hoogtepunten van de Lierse Sint-Gummaruskerk”. Ik citeer eruit voor de cultuurhistorische gegevens, de soms gewaagde conclusie hieruit neem ik uiteraard voor mijn rekening.

De colibranttiptiek

Het huwelijk tussen Filips de Schone en Johanna van Castilië (1496) werd hier voltrokken in de Rochuskapel. Het was precies in die familiekapel waar de triptiek in 1516 boven het altaar diende opgehangen te worden. De triptiek wordt toegeschreven aan Goossen van der Weyden, kleinzoon van de alom gekende Rogier van der Weyden, aan wie onlangs een grootse tentoonstelling te Leuven werd gewijd. Van Goossen is geweten dat hij als schilder in de Gouden Eeuw van Antwerpen goed in de markt lag. Op het centrale gedeelte van het drieluik wordt het huwelijk van Maria met Jozef afgebeeld. Bij Maria meent men de gelaatstrekken van Johanna van Castilië te ontwaren, bij Jozef zijn de typische wezenstrekken van de Habsburgers overduidelijk (de vooruitspringende kin), zodat de identificatie met Filips de Schone niet kan geloochend worden. Hieruit vloeit m.i. logisch  voort dat de latere keizer Karel, uit hun huwelijk ontsproten, ergens de allures van Christus krijgt aangemeten.

-          Dit is wel een zeer grote religieuze eer die aan de latere keizer Karel wordt toegekend, opperde ik voorzichtig, zeer nieuwsgierig naar de reactie van de gids, want zeer katholiek zal mijn suggestie wel niet geklonken hebben. De ogen van de gids begonnen veelbelovend te blinken. Hij had beslist nog meer in petto.

-          Dan heb je het belangrijkste nog niet gezien, hiervoor moeten we naar het hoogkoor

Maar eerst iets over….

Voorafbeelding of prefiguratie

In de katholieke leer heeft men de neiging gebeurtenissen uit het oude testament uit hun echte of vermeende historische context te halen en ze louter als verwijzingen naar of voorbereidingen tot gebeurtenissen uit het leven van Christus te beschouwen. Die laatste feiten krijgen dan een veronderstelde universele religieuze geldigheid. Als we dit toepassen op de laat middeleeuwse of renaissanceschilderkunst spreken we over voorafbeelding of prefiguratie. Nemen we een voorbeeld uit de reeds vermelde calvarietriptiek uit de crypte van de St-Baafskathedraal. De zijpanelen tonen fragmenten uit het leven van Mozes. Zo richt hij rechts in de woestijn een koperen slang op om de Israëlieten te beschermen tegen een zwerm van diabolische insecten. Dit fragment uit het oude testament wordt enkel uitgebeeld als een verwijzing naar de verlossing brengende kruis van Christus. Prefiguratie dus. Meer nog, als de toegestroomde joden de blik hoopvol richten naar het symbool dat hen genezing moet brengen van de ziekten veroorzaakt door de kleine duivelachtige diertjes, vormt dit tafereel een niet mis te verstane waarschuwing voor de joden dat hun heil enkel te vinden is in Christus, en niet in de Messias wiens komst ze nog steeds verwachtten.

Historisch is het concept van de prefiguratie totaal onjuist omdat in de oudtestamentische periode er van Christus nog geen sprake was.

 

Glasramen vertellen hun verhaal

De reeks van vijf Koninklijke gebrandschilderde glasramen van het hoogkoor uit de 15de en 16de eeuw zijn uniek voor België. Men treft drie registers aan: het bovenste met het sacrale gedeelte, het middelste met de wereldse figuren en het onderste met de persoonlijke wapenschilden. Het bovenste register van het centrale lancetglasraam toont een Sint-Anna-te-Drieën of de drie hemelse geslachten: Sint-Anna, de moeder van Maria, Onze Lieve Vrouw zelf en haar zoon Jezus. In het werelds gedeelte treft men Maximiliaan van Oostenrijk en Maria van Bourgondië aan (de grootouders dus van keizer Karel, te Gent gehuwd in 1477), hun kinderen Filips de Schone en zijn echtgenote Johanna van Castilië (te Lier gehuwd dus)en hun 6 kleinkinderen, waaronder Karel 5 dus. De kunstenaar trekt dus een duidelijke parallel tussen de drie hemelse generaties en de drie wereldse van de vorstelijke dynastie. Maar er is meer. In de aangehaalde map over de kerk staat bijna verloren tussen de tekst de volgende zin: DE DRIE HEMELSE GESLACHTEN ZIJN DE VOORAFBEELDING VAN DE DRIE GESLACHTEN VAN DE BOURGONDISCH HABSBURGSE DYNASTIE. Ik weet niet of de schrijver hier de volle draagwijdte van die zin besefte, maar in de laatmiddeleeuwse optiek van de prefiguratie betekent die zin niets meer of minder dat Christus als voorbereiding wordt gezien van Keizer Karel, meer nog Karel 5 moest de bestemming van Christus waarmaken en voleindigen. In zijn uiterste consequenties doorgetrokken klinkt dit bijna blasfemisch. Er is nog iets merkwaardigs. Boven Karel 5 (in het sacrale gedeelte dus) staat de heilige Karel de Grote afgebeeld met zwaard en rijksappel.

-          Nu ben je toch aan het zwanzen, Corry. Karel de Grote is toch geen heilige. Men zal hier uitzonderlijk eens een wereldse figuur uitgebeeld hebben, Karel de Grote was een soort voorloper van Karel 5, eveneens een keizer die over een immens rijk regeerde.

 

-          Toch een zeer interessante figuur. Hij zou het centrum van het christendom naar Aken willen overbrengen hebben en niet bewezen, maar hardnekkige overleveringen doen hem een geheime reis naar het Heilig Land maken om de taak van de latere tempeliers voor te bereiden. Ik weet wel, het zijn maar geruchten, maar Karel de Grote staat toch afgebeeld op het paneel van het Lam Gods, gewijd aan de tempeliers: militia Christi

-          Allemaal goed en wel, maar je hebt nog niet mijn vraag beantwoord: is Karel de Grote nu heilig verklaard of niet.

-          Jawel in 1176 door paus Paschalis 3.

-          Eventjes controleren: je bent volkomen verkeerd, Corry, het jaar 1176 valt onder het pontificaat van Alexander 3.

-          Eventjes verder kijken dan je kritisch neusje lang is, PASCHALIS 3 WAS TOEN EEN TEGENPAUS. Des te merkwaardiger dat Karel de Grote in het sacraal gedeelte staat afgebeeld, want zijn heiligverklaring is kerkelijk ongeldig.

 

Wat mij betreft is er geen enkele twijfel meer over de verborgen agenda van Karel 5. Het uiteindelijk oordeel laat ik aan de lezer over.

 

 

Tekst: Corry Geijsen